info@raghi.ir 071-37390852
قلمرو معارف قرآن کریم و ارزش فهم ما از قرآن

موضوعاتی که قرنها است ذهن و اندیشه متفکران بزرگ اعم از حکیمان، متکلمان، جامعه شناسان و… را بخود مشغول داشته این است که پیام دین چیست و دربرگیرنده چه ابعادی از زندگی انسان است؟ آیا وحی صرفا ترسیم کننده ارتباط انسان با خدا و عالم اعلی است؟ یا اینکه هدف نبوت پاسخگوئی به تمام مشکلات علمی و فکری انسان و تنظیم جنبه های گوناگون حیات فردی و جمعی در همه زمینه های مورد نیاز برای دنیا و آخرت است؟ و روی هر یک از این فروض چگونه می توان این محتوا و پیام را فهمید و ارزش برداشت های دینی ما تا چه حد برخوردار از اعتبار است؟
قرآن کریم که آخرین پیام وحیانی آفریدگار عالم و سند جاودانه الهی برای سعادت و نیکبختی همه انسانها در همیشه تاریخ است، در این باره دیدگاه خاصی را ارائه می دهد. برای بحث و بررسی پیرامون ایده والای قرآن کریم در این زمینه به خدمت تنی چند از اندیشمندان اسلامی که سالیانی از عمر شریف خود را در خدمت قرآن گذرانده اند رفته ایم تا از برداشت ها و اندیشه های آنان بهره برگیریم.
این گفتگوها گرچه کوتاه است و خالی از کمبود نمی باشد لکن امیدواریم که بتواند زمینه رابرای طرح اینگونه مباحث در محافل علمی بیش از پیش فراهم سازد و محل مداقه متفکران اسلامی قرار گیرد.

معرفت

دو موضوع محوری وجود دارد که هم دارای نقاط مبهم است ونیازمند توضیح و تبیین است و هم از موضوعاتی است که با مسائل روز جامعه انقلابی و اسلامی ما به ویژه محققان درباب قرآن و استفاده از آن ارتباط دارد. موضوع نخست،جامعیت قرآن است و درآیات به آن اشاره شده است مثل آیه شریفه «و نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی ء»(نحل/89) و در روایات نیز آمده است که قرآن همه چیز را در بردارد؟ مراد از جامعیت قرآن چیست؟ چه مسائلی را قرآن دربر دارد؟ و چگونه اینها را بیان کرده است؟ آیا ظاهر قرآن همه چیز را در بردارد یا معانی؟ و موضوع سومی مطرح می باشد که موضوع سوم این است چه کسانی می توانند به معارف و مفاهیم گسترده قرآنی دست یابند از محضرتان تقاضا می کنیم که این سه مسئله رادر وصف جامعیت قرآن تاحدی توضیح دهید.

باید دید بطور کلی هدف نزول قرآن چه بوده،تامعنی «تبیانا لکل شی ء» معلوم شود. با توجه به اینکه هدف از نزول قرآن هدایت بشر و سعادت بشر و تکامل انسان می باشد قطعا قرآن به تعبیری که خودش دارد آمده تایک حیات ثانوی به مردم دهد و دعوت می کند به اینکه «یا ایهاالناس استجیبوالله وللرسول اذا دعاکم لما یحییکم » (انفال/24) این دعوت «استجیبوالله و للرسول » جامعیت کاملی نسبت به اهداف قرآن دارد و مایه حیات بشری است «و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له ان هو الا ذکر و قرآن مبین لینذرمن کان حیا» (یس/69) در واقع برای انذار کسانی که زنده هستند یک حیات ثانوی در زمینه هدایت می دهد. بنابراین «تبیان کل شی ء» می تواند تمام اموری باشد که بنحوی در هدایت و سعادت بشر مؤثر خواهد بود. و این درست شبیه به این است که بطور مثال از یک داروخانه ای سؤال کنیم که چی داری؟ اگر بگوید: همه چیز دارم. یعنی تمام داروهای نجات بخش، در اینجا هست. لذا نباید از او انتظار داشت که مثلا ابزار خانه را هم داشته باشد. «همه چیز دارم » به معنای همه داروهای نجات بخش است. یا اگر یک کتابخانه بزرگی باشد ما بگوییم آقاچی داری؟ می گوید: همه چیز دارم معنایش این است که تمام کتابهایی مورد نیاز تمام رشته ها را دارم. طبعا «تبیان کل شی ء» قرآن هم به معنی تمام چیزهایی است که در مسیر اهداف قرآن قرار دارد.

اما برای چگونگی استخراج اینها از قرآن باید توجه داشت که: آنچه مربوط به هدایت انسان است در واقع دو بخش است، یک بخش از آنها مسائلی است که به اصطلاح، روزمره است. اینها در ظواهر قرآن است که همه می توانند استفاده کنند ولی یک سلسله مسائل اضافی هم که «لطائف واسرار» است آنها را لازم نکرده همه بتوانند استفاده کنند. باز آنها هم دوبخش می شود: بخشی است که با سرپنجه علم تفسیر و دقت نظر و غور و اندیشه زیاد برای علماء و بزرگان و مفسران معلوم می شود و بخشی است که از طریق اندیشه استفاده نمی شود بلکه احتیاج دارد که یک افاضات معنوی و روحانی باشد، انسان باید علمش راازخداوند الهام بگیردتااز قرآن استفاده کند و شاید آن تفسیر «لا یمسه الا المطهرون »(واقعه/79) اشاره به این باشد که نه تنها مس الفاظ قرآن، مس معانی قرآن هم برای غیر مطهرین نمی شود. کسانی باید تهذیب نفس کنند و در سایه تهذیب نفوس یک اسراری از قرآن را کشف کنند. در این قسمت یک بخش نهایی باقی می ماند که حتی ارباب نفوس تهذیب شده هم به آن نمی رسند فقط انحصار به معصومین(ع) دارد پیغمبر و ائمه معصومین (علیهم السلام) کسانی مانند حضرت زهرا (سلام الله علیها) اینها هستند که می توانند به آن دست یابند.
به این ترتیب بخشهای مختلف مفاهیم قرآنی: آنهایی که در ظاهر هست; آنهایی که در باطن وآنهایی که انحصار به معصومین(ع) دارد که هر کدام از آنها البته شرح و تفسیر مخصوص به خود دارد.
معرفت: با توجه به اینکه معلوم شد قرآن معارفی را دربر دارد که طبق بیانات قرآن باهدایت انسانها ارتباط دارد; آیا مسائلی که در علوم انسانی به اصطلاح امروزین آن مطرح است مانند جامعه شناسی، روانشناسی و نظایر آن، آیا این گونه مسائل نقشی در هدایت ندارند؟ و یا اینکه نه، اینها هم قطعا نقش درهدایت بشر دارند و نتیجه بگیریم که در زمینه مسائل علوم انسانی نیز قرآن دیدگاههائی دارد و ما برای رشد این علوم لازم است که به سراغ بینشهای قرآنی برویم و به تعبیری علوم انسانی اسلامی هم می توانیم داشته باشیم.

 

برگرفته از گنجینه معارف حوزوی

 

نوشتن دیدگاه